Rəbiyyət Aslanova

Millət Vəkili, Milli Məclisin İnsan hüquqları daimi komissiyasının sədr müavini

Azərbaycanda İnsan hüquqları və milli təsisatlar

Demokratiya insanların şüurunda dəyişilik deməkdir. Bu dəyişiklik heç bir inqilabla olmur, təkamül yoluyla tədricən gedir?. (H. Əliyev)

Bəşəriyyətin inkişaf tarixi əslində insan hüquq və azadlıqlarının düşüncələrindən tətbiqata, xəyaldan gerçəkliyə çevrilmə prosesində müşahidə olunan mübarizələr tarixidir. Özünüdərkdən özünütəsdiqə uzanan keşməkeşli yollarla irəliləyərək dünyada onun maddi və mənəvi varlığını məhdudlaşdırmaq istəyən maneələri, sədləri dəf etməyə çalışan insan daimi haqq və ədalət axtarışlarında olmuş, mükəmməl cəmiyyət, müasir ifadəylə, ilk növbədə daxili azadlığını təmin edəcək demokratik dövlətə qovuşmaq üçün mücadilə verilmişdir. İnsanlığın tərəqqisinə xidmət edən tarixi şəxsiyyətlər öz əqli imkanlarını bu ideyanın reallaşması yollarının tapılmasına yönəltmiş, neçə-neçə azadlıq mübarizi öz canlarını fəda etməkdən belə çəkinməmiş, artıq bizim üçün tarixə çevrilmiş şanlı səhifələrə ortaq imza atmışlar.

Əsrlər boyu durmadan sürən mübarizənin qələbə işartıları isə XX əsrin əvvəllərindən etibarən nəzərə çarpmağa başlayır. Demokratiya adlanan mənəviyyat göstəricisinin bərqərar olduğu cəmiyyət məhz bu dövrdən formalaşmağa başlayaraq günün reallığına dönüşmüşdür. XX əsr bəşəriyyətin tarixində mühüm hadisələrlə, fikir və əməl dahilərinin tarix səhnəsində görünməsi, kütləvi ideologiyaların bir-biri ilə toqquşması, fərdi ?mən?in-siyası fenomen olan kütləvilik tərəfindən məhv olunmasına çalışan totalıtar rejimlərin formalaşması və iflası ilə ələmətdardır. Milli ayrı-seçkilik, xalqları qarşı-qarşıya qoyan siyasi təlimlər həmişə bu və ya digər formalarda insanlığın təbii inkişafına təsir vasitəsi rolunu oynayıblar. Ötən əsr məhz belə iki dəhşətli ideologiyanın ? kommunist və faşizm ideologiyalarının faciəsini yaşadı. Lakin eyni zamanda geridə buraxdığımız era uzun müddət arzusunda olduğu bir cəmiyyətin qurulması yolunda əhəmiyyətli addımların atılması ilə də yaddaşlarınıza həkk olundu. Lakin XX əsr siyasi ideyaların tarixi taleyinin perespektivi sualına da qəti cavab verə bilmədi. Çünki onlar insanlar birləşdirməyin konkret yollarının müəyyənləşdirmək iqtidarında deyildi.

Bu baxımdan insan hüquqları və azadlıqlarının qorunması, təmin olunması, bəşəriyyətin xilası üçün yeganə imkan hesab oluna bilər!

Təbii hüquq cərəyanına əsasən dünyaya gələrkən Tanrı tərəfindən ona bağışlanmış bir sıra önəmli, vazkeçilməsi və əlindən alınması mümkün olmayan hüquqlarla birlikdə həyəta göz açır. Dolayısıyla, özü tərəfindən verilməmiş bu hüquqlar dövlət tərəfindən də hörmətlə qəbul edilməli, onların qorunması bu qurumun ən ali vəzifəsi olmalıdır. XVII əsrin sonları, XVIII əsrin əvvəllərindən etibarən vusət almağa başlayan bu fərdiyyətçi nəzəriyyəyə görə insan ən ali varlıq kimi ələ alınmağa başlanmış, onun hüquq və vəzifələrinin insana layiq bir şəkildə formalaşdırılmasına cəhd edilmişdir. Dövrün ən böyük tarixi hadisələrindən olan 1789-cu il böyük Fransa inqilabının nəticəsi olan ?İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi?nin mətninə görə ?Azadlıq - başqasına zərər verməyən hər şeyi edə bilməkdir?. Qeyd olunan çağın fikir adamlarından olan Monteskyü isə azadlığı qanunların icazə verdiyi hər şeyi edə bilmək hüququ kimi qəbul edir.

Çətin inkişaf mərhələlərindən keçmiş insan haqlarının ideologiyasının ən əsas hədəfi dövlətin insanların şəxsi həyatına müdaxiləsi minimuma endirmək və vətəndaşların yaşam rifahını maksimuma çatdırmaqdan ibarət olmuşdur və bu keyfiyyətindən indi də heç bir şey itirməməyə davam etməkdədir. Sivilizasiyanın şahidi olduğu və öz dövrünə nisbətdə ində də çoxlarının hörmətlə yanaşdığı ən demokratik cəmiyyətlərdən biri hesab olunan qədim yunan şəhər-dövlətlərində azadlıq yalnız siyasi fəaliyyətlərə qatıla bilməkdən ibarət idi.

Cəmiyyətin idarə olunmasında yaxından iştirak edən qədim yunanlar ən xırda ölçüdə məişət problemlərinin həllində dövlətdən asılı vəziyyətdə idilər. Maraqlıdır ki, müasir dünyadakı durum qeyd olunanların tərsi istiqamətindədir. Yəni, yer kürrəsində olan dövlətlərin çoxunda vətəndaşlar öz problemlərinin həllində tam sərbəst olduqları halda, siyasi hüquqların bəziləri hələ də onların tam istifadəsinə verilməməkdədir.

İnsan haqları ideologiyasının əsas məqsədi dövlət tərəfindən insanların həyatına edilən müdaxiləni minimuma endirməkdir. Məsələnin paradoksal tərəfi də məhz burada özünü göstərir. Tanrı tərəfindən verildiyi qəbul edilən hüquqların bəzilərindən imtina edərək, ortaq mənafe uğrunda qurduğu cəmiyyətə etibar edən insan zaman keçdikcə bu qurumun əlindən dad etməyə başlamış, verdiyi haqları geri tələb edərək onunla mübarizəyə qalxmışdı. Yəni dövlət bu sahədə ən böyük monstra çevrilmişdi. Bu savaş XX əsrin əvvəllərindən etibarən dönməz xarakter almış, dövlətin insan üçün olması aksiom kimi qəbul edilməyə başlanmışdı.

Brinci dünya müharibəsindən sonra yaşanmış faciyələrin təkrarlanmaması üçün qurulan Millətlər Liqası ABŞ Konqresinin təsdiqindən keçmədiyi üçün zəif doğuldu. Lakin prosesin səngiməsi artıq mümkün deyildi. BMT kimi qurumu yaradaraq İnsan hüquqları Ümumi Bəyannaməsini hayqıran bəşəriyyət ard-ardına Avropa Şurası, Avropa Birliyi kimi əsas qayələri insanın insan kimi yaşaması olan təşkilatlara həyat verdi. Artıq insan hüquqları insanlığın inkişaf xəttində nəzəri olaraq bütün insanlara tanınmasına ehtiyac duyulan ideal bir hüquqlar siyahısını ifadə edirdi. Bir şey təkzib olunmazdır ki, XXI əsr yeni dünya nizamının formalaşmasına öz korrektəsini etdikcə, xalqlar və dövlətlər arasında yeni yüksək səviyyəli münasibətlər yarandıqca, bəşəriyyət müxtəliflikdə vəhdət nümayiş etdirərək ümumbəşəri universal idealogiyanın müəyyənləşməsinə doğru gedəcəkdir.

Geridə buraxdığımız əsrdən fərqli olaraq yaşamaqda olduğumuz eranın ortaya qoyacağı üstünlük də bu incə məqamda üzə çıxacaqdır. Tarixən formalaşmış bəşər mədəniyyətin ayrılmaz hissəsi olan insan haqları problemi həll olunmadan mürəkkəb sosial, iqtisadi və siyasi çətinlikləri həll etmək mümkün deyil. Daxili arenada olduğu kimi beynəlxalq miqyasda da bu belə qəbul olduğundan həm hər-bir dövlətdə, həm də millətlərarası münasibətlərdə cərayan edən siyasətin mahiyyəti yalnız insan haqları baxımında düzgün qiymətləndirilə bilər. İflasa uğrayan ideologiyalar əsrindən fərqli olaraq XXI əsr yalnız insan haqları ideologiyasını hakim mövqeyə çıxarmaqla uğur əldə edə bilər. Dövr hərtərəfli inkişaf perespektivləriylə bunun reallaşacığına dərin ümüdlər yaradır.

Bu kontekstdə mövcud dünya dövlətlərindən də hər birinin seçəcəyi əsas ideologiya insan haqları olmalıdır. Cəmiyyətin əsas sosial oriyentiri də məhz bu yöndə istiqamətlənməlidir.

XX əsrin son onilliyində Azərbaycanda hüquqi dövlət ideyasının reallaşmasına zəmin yaradılması, milli-mənəvi dəyərlərə qayıdışı, mənəvi intibahın başlanması xalqın gələcək taleyi ilə bağlı problemlərin həlli zərurətini ön plana çəkir. Siyasi müstəqillik qazanmış respublikamızda məzmun və mahiyyətcə yeni olan proseslər cəmiyyətin bütün sferalarını əhatə edərək keçid dövrünün qeyri müəyyənliyinin aradan qaldırılmasına kömək edir. Vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması şəraitində cəmiyyət üzvlərinin, məsuliyyət və borclarını düzgün başa düşməsi, gedən proseslərə dərk olunmuş münasibət bəsləməsi, sosial və siyasi fəallığın daimi vərdişə çevrilməsi təkzib olunmaz həqiqətlərdir.

Lakin bəzi gerçəkliklər də qeyd olunmadan keçilə bilməz. Bu əhatədə cəmiyyətimizi insan haqlarına münasibətinə görə üç qrupa bölmək mümkündür;

Birinci qrupa daxil olan vətəndaşlarımız insan haqlarını tam başa düşərək, dərk edərək onun uğrunda mübarizə aparanlardır.
İkinci qrupa daxil olan vətəndaşlarımıza elə gəlir ki, insan haqlarının mahiyyəti dövlətin himayəsində olmaq deməkdir. Yəni hüquqlarımız Konstitusiyada yazılıbsa, deməli bu işlə yalnız dövlət məşğul olmalıdır.
Üçüncü qrupa daxil olan vətəndaşlarımızı isə insan haqları problemi ümumiyyətlə maraqlandırmır, o vaxta qədər ki, özlərini bilavasitə maraqlandıran bir çətinliklə üzləşsinlər.

Digər başqa cəmiyyətlər kimi bizim də ən böyük problemimiz yuxarıda qeyd olunan ikinci və üçüncü qrupların birinci ilə əvəzlənməsidir. Bu məsələ hüquqi islahatların həyata keçirilməsində ən qatı şəkildə özünü büruzə verir. Dünya praktikasından da əyan olduğu kimi hüquqi islahatlar yalnızca yuxarılar, yəni hakimiyyət orqanları tərəfindən həyata keçirildikləri zaman həmişə nəticəsizliklə üzləşmişlər. Aşağılar, yəni xalq və ya ictimai mühit tərəfindən dəstəklənmə zaman boyunca bu prosesin ən önəmli ünsürünü təşkil edib. Köhnə stereotiplərlə yaşayan vətəndaşlarla isə bu işi görmək o qədər də rahat başa gəlmir. Bəşəriyyətin ən böyük tapıntısına münasibətdə düşüncəsini dəyişərək onun uğrunda mübarizəyə qalxan insanlarsız uğurun əldə edilməsi şübhə döğurur.

İnsan haqlarının respublikamızdakı praktikası da ümidverici notlar üzərində köklənmiş müvəffəqiyyətlər əsasında həyata keçirilir. Respublika Prezidentinin 22 fevral, 1998-ci il tarixli ?İnsan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının təmin edilməsi sahəsində tədbirlər haqqında? Fərmanında deyilir: ...Bu gün hər bir cəmiyyətin və dövlətin inkişafı demokratiya və insan hüquqlarına hörmət olmadan mümkün deyil. Demokratiya, inkişaf, insan hüquq və azadlıqlarına hörmət bir-biri ilə üzvi sürətdə bağlı olan və bir-birini şərtləndirən amillərdir. İnsan hüquqları müxtəlif iqtisadi və siyasi sistemləri, ideologiyaların və mədəniyyətlərin mövcud olduğu müasir dünyamızda insanları və cəmiyyətləri birləşdirən, ən müdrik kəşflərindən sayılan insan hüquqları bu gün hamının anladığı və anlamalı olduğu əvəzsiz nailiyyətdir. İnsan hüquqlarına hörmət, insan hüquqlarının qorunması müasir dünyaya qovuşmağın əsas yoludur?.

İnsan hüquqları vahid cəm şəklindədir. Bu hüquqların tam təmin olunması bütün dövlətlər üçün çətindir, xüsusilə keçid dövrünü yaşayan cəmiyyətlərdə bu mürəkkəb özünəməxsusluq özünü daha bariz şəkildə göstərir. İqtisadi sistemin yenidən qurulması, əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, sabitliyin təmin olunması şəraitində əvvəlki sistemdə yaranmış müsbət dəyərlərin qorunaraq gələcəkdə translyasiyası zərurəti yəni qurumların, təsisatların yaranmasını ön plana çəkir.

Bu gün Azərbaycan hüquqi dövlət ideyasının reallaşdığı, şəxsiyyət, vətəndaş və cəmiyyət münasibətlərinin demokratik prinsiplərə əsaslandığı, müxtəlif millətlərin dilinin, dininin, mədəniyyətlərinin qovuşması nəticəsində yaranmış intellektual mühitin formalaşdığı bir məkandır.

Hər ötən illə müqayisədə Azərbaycanda demokratik dəyişikliklərin həyatımıza tətbiq olunma tempi artan xətt üzrə inkişaf edir. Vətəndaş cəmiyyətininin formalaşması şəraitində cəmiyyət üzvlərinin öz hüquq və azadlıqlarının, borc və vəzifələrinin düzgün dərk edilməsi, sosial və siyasi fəallığın artmasını tarixi zərurətə çevirir. Müasir dünyada hər bir dövlətin demokratik dəyərlərə sadiqliyi onun insan hüquqlarına munasibəti ilə müəyyən olunur. Müstəqil Azərbaycanda demokratiyanın inkişafı yolunda atılan ən mühüm addımlardan biri dövlət ? vətəndaş münasibətlərinin XXI əsrin tələblərinə uyğun köklənməsidir. Dövlətimizin qəbul etdiyi qanunlar, dövlət başçımızın imzaladığı fərmanlar, mükəmməlliyi ilə fəxr etdiyimiz Konstitusiyamız, insan hüquqlarının qorunmasını təmin edən beynəlxalq sazişlər, bəyannamələr, beynəlxalq paktlarla həmrəyliyimiz məhz bu ali məqsədə xidmət edir.

Demokratiya adlanan mənəviyyat göstəricisinin bərqərar olduğu cəmiyyətimizdə dövlət öz vətəndaşlarının hüquqlarının təmin olunmasına, onların azadlıqlarının qorunmasına, imkan və bacarıqlarının reallaşmasına imkan yaradır. Vətəndaşlar da qarşılıqlı qayğı əsasında dövlətin siyasi və iqtisadi maraqlarının müdafiəçinə çevrilir, dövlətin əsaslarının möhkəmliyini təmin edir.Filosoflardan biri yazır: ?Ədalətlə idarə olunan dövlətdə yaxşı vətəndaş olmaq asandır?. Məhz belə bir harmoniya güclü dövlət ideyasını həqiqətə çevirir.

Ötən on il sübut edir ki, demokratiya ilk növbədə insanların şüurunda dəyişiklik deməkdir.

İnsanın bir varlıq kimi mövcudluğu, vətəndaş kimi özünütəsdiqi öz hüquq və azadlıqlarını, vəzifə və borcunu, əxlaqi məsuliyyətini dərk etdiyi andan başlayır. Digər bir paradoks ondan ibarətdir ki, dünyanın taleyinin ondan asılı olduğunu dərk etdiyi andan insan təbiətində daxili ziddiyyətlər meydana gəlir və öz hüquqlarını başqalarının azadlıqlarını məhdudlaşdırmaq hesabına reallaşdırmaq istəyi baş qaldırır. Təəssüf ki, qloballaşmaqda olan dünyamız bu bəladan yaxa qurtarmağa nail ola bilməyib. Bəşəriyyətin yaratdığı ən qiymətli sənədlər içərisində insan hüquqlarının müdafiəsini əks etdirən sənədlər ali humanizmin təzahürü olub, insana öz daxili şərinə qarşı mübarizədə kömək üçün vacibdir.

İnsan hüquqlarının qorunmasını Azərbaycan dövlətinin əsas prinsiplərindən biri sayan Əsas Qanunumuzun ? Konstitusiyamızın üçdə iki hissəsində öz əksini tapması təsadüfi deyildir. İnsan azadalığı, söz, vicdan azadlığı, bütün vətəndaşların eyni hüquqa malik olması, siyasi plüralizm Azərbaycanda demokratik cəmiyyətin əsas atributları kimi bərqərar olmuşdur. Ölkədə müxtəlif yönümlü siyasi partiyaların sərbəst fəaliyyəti, yüzlərlə qəzet və jurnalların nəşr edilməsi, dini etiqad azadlığı günümüzün reallığıdır.

Vətəndaş cəmiyyətinin əsas tələblərindən biri olan prinsip dövlətin vətəndaş səviyyəsinə enməsi demokratik təsisatların rolunun artması, qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyətinin güclənməsi nəinki respublika daxilində, həmçinin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilən nailiyyətlərdəndir. Bu sahədə aparılan islahatlar Azərbaycanın Avropa hüquq məkanında fəaliyyət göstərən beynəlxalq standartlara tam uyğnluğunu təsdiq edir.

Müasir dünyamızda iqtisadi, siyasi, sosial səviyyələrinin müxtəlifliyinə baxmayaraq bütün ölkələr insan hüquqları prinsiplərinə sadiqliyini bəyan edir. Siyasi liberalizasiya və demokratikləşmə prosesinin genişlənməsi bu dövlətlərin,
hökümətlərinin fəaliyyətlərinin məhz bu prinsiplərə əsasən istiqamətləndirilməsini zərurətə çevirir.

İnsan hüquqlarıın müdafiəsi üzrə ixtisaslaşmış qurumların formalaşması, yeni milli modellərin xarakteri və özünəməxsusluğu beynəlxalq və milli təsisatların birgə fəaliyyəti diqqət mərkəzində olan problemlərdəndir.

Bu təsisatlar içərisində Ombudsman (insan hüquqları üzrə xalq müvəkkili) institutu xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

İnsan hüquqlarının müdafiəçisi funksiyasını yerinə yetirən qurum ilk dəfə 1709-cu ildə İsveçdə təsis edilməsini iddia edən tədqiqatçılar, Şərqin dövlətçilik tarixində mövcud olan mütərəqqi ənənələri ağsaqqalların cəmiyyətdəki böyük nüfuzunu, Dədə Qorqud müdrüklüyünün insan haqarının qorunmasına yönəlmiş kəlamlarını nədənsə nəzərə almırlar.

Dini-mənəvi dəyərlərimizə görə Allah insanları yer üzərində ədalətli davranmaq, mərhəmət, şəfqət hissini unutmamaq, birinin fikrinin, hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına yol verməmək, ulu Tanrı qarşısında bərabər olduqlarını dərk etmək üçün yaratmışdır. Məhz buna görə islamda insan hüquqlarının təbiəti, cəmiyyətdə insanın yeri və rolu, insan və dövlət münasibətlərinin sivil qaydada tənzimlənməsi, insan hüquqlarının dərəcəsi və məqsəd təyinatı kimi problemlərin müasirlik baxımından dərk edilməsi məqsədəuyğundur.
İnsan hüquqlarının müdafiəsi üzrə ixtisaslaşmış təsisatların effektiv fəaliyyətini təmin edən əsas şərtlər aşağıdakılardır :

Demokratik dəyərlər yüksək qiymətləndirilən dövlət daxilində insan hüquqlarının müdafiəsi bütün qanunlarda öz əksini tapır. Bu yönümdə ixtisaslaşan təsisatlar heç bir siyasi təsirə tabe olmur.
İstər vətəndaşlar, istərsə də dövlət məmurları insan hüquqlarının mahiyyətinə dərk olunmuş münasitbət bəsləyir, bu hüquqların müdafiəsində qarşılıqlı marağa əsaslanırlar.
Hakimiyyətin hər üç qolu insan hüquqlarının nəinki müdafiəsini təmin edir, hər cür əyintilərə, hüquqların məhdudlaşdırılmasına qarşı vahid cəbhə kimi çıxış edərək bu sahədə məsuliyyət bölğüsünu təmin edir.

Məhz prioritetin insan hüquqlarının müdafiəsinə verildiyi, güclü dövlət mexanizminə, effektiv hakimiyyət strukturlarına malik, daim irəliyə doğru inkişafda olan hüquqi dövlətin yaranması şəraitinə dövlət və vətəndaş münasibətləri keyfiyyətcə yeni səviyyəyə yüksəlir, Ombudsman təsisatı kimi qurumlar mükəmməl hüquqamüdafiə strukturuna çevrilir.

İnsan hüquqları hər-bir vətəndaşın cəmiyyətdə azadlıq ölçüsü, fəaliyyət sərhəddidir. İnsan hüquqlarını məhdudlaşdıran cəmiyyət perespektivli cəmiyyət sayıla bilməz. Lakin fərdin iradəsinin və siyasi fəallığının güclü və məqsədəuyğunluğundan aslı olmayaraq dövlət orqanlarının diktatına, məmur özbaşınalığına qarşı müqavimət effektli olmur. Məhz belə şəraitdə vətəndaşın köməyinə dövlətlə vətəndaş arasında vasitəçi rolunu müvəffəqiyyətlə yerinə yetirməyə qadir təsisatlar gəlir.

Dünyanın bir sıra ölkələrində Ombudsman təsisatının uzun illər boyunca fəaliyyət tarixi, bu təsisatın hələ də mükəmməl modelə doğru irəlilədiyini söyləməyə imkan verir.

Bu gün Azərbaycan dünya ölkələrinin tarixi təcrübəsindən, Paris prinsiplərinin mühüm müddəalarından bəhrələnərək yeni təsisatın yaranması ərəfəsindədir. Yeni yaranacaq qurumun məzmun və mahiyyəti, insan hüquqlarının qorunması sahəsində konkret funksiyası onun həyatiliyini təmin edən cəhətlərin reallığı ictimaiyyəti maraqlandıran problemlərdəndir. Bu cür dünyanın 100-dən çox ölkələrində, müxtəlif adlar altında fəaliyyət göstərən bu təsisatın Azərbaycanda yaranması ölkəmizin Avropa strukturlarına inteqrasiyasının, Avropa hüquq məkanına daxil olmasının vacib şərtidir.

MDB məkanında Rusiya, Gürcüstan, Moldova, Özbəkistan, Ukraynada fəaliyyət göstərən bu təsisat Azərbaycanda İnsan hüquqları üzrə xalq müvəkkili adı altında fəaliyyət göstərəcək. Xalq müvəkkilinin parlament tərəfindən təstiq olunmasının üstünlüyü ondadır ki, insan hüquqlarının pozulması çox vaxt icra hakimiyyəti strukturları tərəfindən baş verdiyindən yeni təsisatın müstəqilliyi və obyektivliyini təmin etmək məqsədi ilə qanunverici orqan tərəfindən təsis olunması ən optimal variantdır.

Yeni yaranmış təsisat öz fəaliyyətində Paris prinsiplərinə əsaslanacaq.

1991-ci ilin oktyabırında Parisdə bu təsisatların insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsindəki fəaliyyət proqramında irəliyə doğru addım atıldı. BMT-nin İnsan hüquqları Mərkəzinin təşəbbüsü ilə çağırılmış iclasda 35 milli təsisatın fəaliyyəti nəzərdən keçirildi. 3 günlük diskussiyaların nəticələri BMT-nin İnsan Hüquqları Komissiyası tərəfindən 1993-cü ildə təsdiq olunaraq Paris prinsipləri adı altında məhşur tövsiyyələrə çevrildi. Bu tövsiyyələrə əsasən yeni tarixi şərait bütün ölkələrdə İnsan hüquqlarının müdafiəsi üzrə ixtisaslaşan milli təsisatların yaranmasını zərurətə çevirir.

Paris prinsiplərinə əsasən təsisatın əsas vəzifəsi İnsan hüquqlarının müdafiəsi ilə əlaqədar hökumətə, parlamentə, dövlət orqanlarına tövsiyyələr və məruzələr hazırlamaq, öz işini məhkəmələr, prokurorluq, daxili işlər orqanları icra hakimiyyəti ilə koordinasiya etmək, bu təşkilatlardan alınan informasiyaları ümumiləşdirmək, real vəziyyətlə müqayisə edərək analitik təhlil aparmaqdan ibarətdir. Milli qanunvericiliyin öyrənilməsi və təkmilləşdirilməsi, onun beynəlxalq sənədlərlə uyğunlaşdırılması, insan hüquqlarına dair qəbul edilmiş Konvensiyalara qoşularaq onların ratifikasiyasına nail olmaq sahəsində fəal iş aparmaq, Beynəlxalq Konvensiyalarda öz əksini tapan müddəaların milli dövlət sərhədləri çərçivəsində tam təmin olunmasına yardım göstərmək də Paris prinsiplərinin əsas tələblərindəndir. Dövlət orqanları sistemində Ombudsmanın xüsusi mövqeyi, müstəqilliyi, fəaliyyətindəki şəffaflıq, vəzifəli şəxslər tərəfindən onun fəaliyyətinə hər hansı bir müdaxilənin yolverilməzliyi bu təsisatın fəaliyətnin effektivliyini təmin edir. Vətəndaşların şikayəti ilə əlaqədar Ombudsmanın dövlət hakimiyyəti ilə yerli özünüidarə orqanlarından, vəzifəli şəxslərdən zəruri məlumat, sənəd və materiallar almaq hüquqi olmalıdır.

Öz fəaliyyətinə qeyri-hökumət təşkilatları ilə əməkdaşlıq, faktların yerində təhqiqi, rəylərin hazırlanması, birgə tədbirlərin keçirilməsi zamanı Ombudsmanın müstəqilliyi, görülən işlər barəsində KİV-nə mütəmadi məlumatların verilməsi, operativlik, çeviklik yeni yaranacaq təsisatın əsas vəzifələrindəndir.

Ombudsman təsisatı qeyri-formal institut olub, alternativ məhkəmə funksiyasını yerinə yetirir. O müstəqil üçüncü tərəfdir. Özlüyündə bu institut paradoksaldır. Onun məhkəmə və prokurorluq orqanlarına bilavasitə təsiri məhduddur. Onun təhqiqat imkanları geniş olsa da təsir vasitəsində əsasən inandırma metoduna üstünlük verir. İctimai rəyin formalaşdırılmasında istər bütövlüklə təsisatın, ən əsası isə öz şəxsi nüfuzu vasitəsi ilə vətəndaşların inam və etibarını qazanmış insan hüquqları üzrə xalq müvəkkilinin rolu təkzibolunmazdır.

Parlament qarşısında hər hesabatı zamanı ölkədə insan hüquqlarının təmin olunması sahəsində görülən işlər, müxtəlif dövlət strukturlarında çalışan vəzifəli şəxslər tərəfindən vətəndaşların hüquqlarının pozulmasına dair məlumatlar ölkədə demokratik prinsiplərin bərqərar olmasına kömək edəcək, vətəndaş cəmiyyətin formalaşmasında mühüm addım olacaq.

2001-ci il iyulun 2-də Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi növbədənkənar sessiyanın son iclasında ?Azərbaycan Respublikasının insan hüquqları üzrə müvəkkili (ombudsman) haqqında? sənədin qəbulunu məqsədəuyğun yolla irəliləyən Azərbaycan cəmiyyətinin İnsan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinə sadiqliyinin bayrağına sülh, ədalət sözü yazmış dünyəvi dövlətin ümumbəşəri dəyərlərə böyük ehtiramının ifadəsi idi.